Şapka meselesi bu ülkede hiçbir zaman sadece bir başlık meselesi olmadı.
Kimi için “Müslüman mahallesinde salyangoz satmak”tı; kimine göre ise “çağdaş medeniyetin kapısından içeri girmek.”
Ama belki de mesele ne sadece bir kumaş parçasıydı, ne de salt bir Batı özentisi. Mesele, devletin yüzünü hangi yöne döndüğüydü.
Bugün Şapka İnkılâbı’nı konuşurken çoğu zaman 1925 yılına saplanıp kalıyoruz. Oysa tarih, biraz dikkatle bakıldığında, bize bu hikâyenin çok daha önce başladığını fısıldar.
Evet, Atatürk döneminde şapka modernleşmenin bir sembolüydü. Ama bundan tam bir asır önce, II. Mahmut da fesle benzer bir devrim yapmıştı.
1826’da Yeniçeri Ocağı’nı kaldıran II. Mahmut, yalnızca askeri değil, zihinsel bir devrimin de fitilini ateşlemişti. Kaptan Hüsrev Paşa’nın Tunus’tan getirdiği fesleri beğenip devlet memurlarına zorunlu kıldı. Ama ne oldu? Bugün “gavur şapkası” tartışması neyse, o gün de “gavur fes” tartışması oydu.
Ulemalar, “sarığımızı çıkarmayız”, “fes ecnebi başlığıdır” diye meydanlara çıktı.
II. Mahmut “fes dinen caizdir” diye fetvalar yayınlattı. Hatta fes giymeyi reddeden memurlara hapis cezaları verildi. “Gavur padişah” diye anıldığı bile oldu.
Yani 1925’teki Şapka Kanunu, bir boşlukta doğmadı.
Bir asır önce yaşanmış bu tartışmanın modern bir tekrarıydı.
Fes nasıl bir modernleşme simgesiyse, şapka da aynı zincirin bir halkasıydı.
Bu noktada asıl soruyu sormak gerekiyor: Biz bu hikâyeden ne öğrendik?
Her iki dönemde de benzer bir direnç, benzer bir korku var.
Toplumun değişim karşısındaki refleksi, biçim değiştiriyor ama özü aynı kalıyor.
II. Mahmut döneminde fes “gavur başlığıydı”; Atatürk döneminde şapka “İngiliz icadı”ydı.
Ama her iki reform da aynı şeyi hedefliyordu: kafadaki başlığı değil, zihindeki sınırları değiştirmek.
Şapka İnkılâbı, evet, bir “giyim” devrimiydi.
Ama ondan öte, “görünüş” üzerinden bir zihniyet dönüşümü çağrısıydı.
Devlet, Batı’ya benzeyerek değil, onunla aynı düzlemde var olabileceğini göstermek istiyordu.
Bugün o şapkayı ister giysin ister giymesin, asıl mesele başın üstünde ne olduğu değil; başın içinde ne kadar özgür düşündüğümüzdür.
Bir milletin çağdaşlaşması kumaşla değil, fikirle ölçülür.
Ama tarih bize şunu da öğretir: her devrim önce görünürde başlar, sonra zihne yerleşir.
Şapkayı sadece bir kıyafet olarak görenler, onun bir medeniyet tercihi olduğunu hâlâ anlayamamış demektir.
Belki de mesele şuydu: Biz şapka giymedik, aslında bir zihniyetin sorumluluğunu giydik.
