Türkiye’de hafıza eksikliği, unutkanlık sık görülen bir durumdur. Geçmişten ders çıkaramayan toplum, çoğu zaman bugünü yaşadığını sanır; hatırladığı anlık, unuttuğu ise kalıcıdır. Bu unutkanlık şeriat tartışmalarında da kendini gösterir. Ülkemizde uzun yıllardır şeriat tartışmaları sürüp gitmiş, “şeriat gelecek” söylemleri gündemi meşgul etmiştir.
Oysa şeriat, Arapça kökenli bir kelimedir ve “şer” kelimesi Arapçada “din” anlamına gelir. Şeriat da dini hükümler demektir. Oruç, namaz, farz ve haramlar gibi dini hükümleri yerine getiriyorsak, zaten şeriatı yaşamış oluyoruz. Özetle: “Şeriat anlatılmaz, yaşanır.”
Atatürk’ün şeriatla ilgili görüşleri, Nutuk’ta ve diğer eserlerinde net bir şekilde görülmektedir. Nutuk’un 14. bölümünde, Lozan Barış Konferansı ve saltanatın kaldırılması süreci, hilafet ve din meseleleri bağlamında ele alınır.
Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nda Şeriat
1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nun 7. ve 1924 Anayasası’nın 26. maddeleri, TBMM’nin görevlerini sıralarken “şeriat hükümlerinin yerine getirilmesini” de içerir. Atatürk bunu şöyle açıklar:
“Şeriat demek kanun demektir. Şeriat hükümleri demek, kanun hükümleri demekten başka bir şey değildir. Başka türlüsü çağdaş hukuk anlayışı ile bağdaşmaz.”
Yani Atatürk’ün gözünde şeriat, hukuk ve devletin temel düzeni ile eş anlamlıdır. Bu anlayış, 31 Mart Vakası sırasında yazdığı beyannamelerde de görülür:
“Millet, hayat ve ikbalinin teminatı olan meşrutiyetin sekteye uğratılmak ve şeriat hükümleri ile anayasanın ayaklar altına alınmak istendiğini gördü. Hareket Ordusu, meşru meşrutiyetimizi sağlamlaştırmak ve anayasanın üstünde hiçbir kuvvet olmadığını ispat etmek için gönderildi.”
Bu ifadeler, şeriatın Atatürk’ün anlayışında hukuk ve anayasa ile doğrudan bağlantılı olduğunu göstermektedir. Aynı beyannamede, dini küçük düşürmeye ve menfaat uğruna kullananlara karşı uyarı da yer alır:
“Faziletli din heyeti başımızın tacıdır. Ancak, melanet ve menfaat maksadıyla yalandan din kisvesine bürünerek bozgunculuğa kalkışanlar, şeri kanun gereği muamele görmekten kurtulamayacaktır.”
Kadın ve Şeriat
Atatürk, şeriatın yalnızca hukuk ve ibadetle sınırlı olmadığını, toplumsal hayatta da etkili olduğunu vurgular. “Kadın ve Toplum” adlı yazısında, kadınların eğitim ve sosyal hayatta yer almasının önemini belirtirken Hukuk-u Diniye (Dini Hukuk) ve Şeriat-ı İslamiye (İslami Hukuk kuralları) kavramlarını kullanır:
“Kadın, toplumda layık olduğu düzeyi kazandığında, yaşadığı çevreye ve uygarlığa büyük hizmetlerde bulunur. Kadınların eğitim ve öğretimden mahrum bırakılmaması gerekir. İslam şeriatı, beşikten mezara kadar öğrenilmesi gereken ilim ve marifeti emreder.”
Atatürk, burada şeriatı toplumsal ilerleme ve kadın haklarıyla ilişkilendirerek, İslam hukukunun eğitim ve hak bağlamında uygulanmasının önemine işaret eder.
Tesettür ve Sosyal Katılım
Mustafa Kemal, tesettür ve dini kıyafet konusuna da değinir:
“Kadınlarımız İslam’ın tavsiye ettiği kıyafet ve faziletin icap ettiği davranışlarla topluma katılırsa, milletin en mutaassıbı dahi bunu takdir eder.”
Yani Atatürk, şeriatın doğru anlaşılması ve uygulanmasını savunurken, din ve modernleşme arasında bir denge kurmayı hedeflemiştir.
Sonuç
Cumhuriyet’in ilk yıllarında Anayasa ve yasalar, şeriat hükümlerinin uygulanmasını TBMM’ye yüklemiştir. Atatürk’ün ifadeleri, şeriatı dini bir ideoloji değil, hukukun ve toplumsal düzenin temel ilkeleri olarak görmektedir. Şeriat tartışmaları yapılırken, Atatürk’ün bu perspektifinin göz ardı edilmemesi gerekir.
